—————————————————————————————————————————————
Waarom helpen wij narcistische leiders aan de macht, vereren wij hen en volgen wij hen zelfs tot in de dood? – Wereldwijd erkende expert: ‘Narcisme op collectief niveau een nieuwe religie, een Nieuwe Kerk geworden’
—————————————————————————————————————————————
(12.50) – Een duister spook van nooit weggeweest heeft ons werelddeel opnieuw in zijn greep gekregen. De Duitsers waren zo’n 85 jaar geleden geen bijzonder kwaadaardig volk en niet beter of slechter dan ieder ander land. En toch pleegden ze, ondanks hun hoogstaande cultuur en beschaving, de meest afgrijselijke misdaden. Hoe kan het dat deze keer niet alleen Duitsland, maar bijna heel Europa opnieuw staat te trappelen om zich een oorlog met nog veel grotere verwoestingen te storten? Antwoord: een almaar narcistischer geworden samenleving heeft bijbehorende leiders aan de macht geholpen. En die gaan ons nu ’teruggeven’ wat we over onszelf hebben afgeroepen.
Aanleiding voor dit schrijven was mijn artikel van eergisteren, waarin ik een zijdelingse opmerking maakte over Barack Obama, die door enkele van ’s werelds beste experts het schoolvoorbeeld van een narcist werd genoemd. ‘Uit tal van onderzoeken is gebleken dat narcisten vanwege hun natuurlijke charisma veel mensen aantrekken en bovenmatig vertegenwoordigd zijn in de politiek, media, de top van het bedrijfsleven en religieuze / levensbeschouwelijke groepen en instellingen,’ schreef ik verder. ‘Hun extreme egocentrisme is tevens de reden waarom ze ons nu zonder blikken of blozen in een verwoestende oorlog kunnen storten.’
Een narcistische samenleving kiest navenante leiders
‘De narcistische of psychophatische leider is de optelsom en het uitvloeisel van een bepaalde periode, cultuur en beschaving,’ constateerde professor psychologie dr. Sam Vaknin, wereldwijd erkend narcisme-expert. ‘Zo’n persoon zal macht krijgen in een maatschappij die zelf narcistisch is.’ Dat zal weinig uitleg behoeven gezien de extreme zelfpromotie en zelfverheerlijking op social media (‘kijk eens hoeveel vrienden ik heb, waar ik allemaal naartoe ben geweest en hoe leuk ik het heb’) en het simpelweg ‘swipen’ van (potentiële) partners indien die niet aan alle persoonlijke eisen en wensen voldoen.
In zijn toonaangevende werk ‘Kwaadaardige Eigenliefde: Narcisme opnieuw bekeken’ (1999) wees Vaknin erop dat ‘narcistische leiders slecht en hun daden kwaadaardig en verderfelijk zijn. Ze zijn subtiel, verfijnd, sociaal aangepast, manipulatief, overtuigend, en hebben een buitengewone vaardigheid de aandacht op zichzelf te richten. Verder ontbreekt het hen aan (echte) empathie; ze zijn gedreven en meedogenloos.’
De professor, wiens YouTube kanaal 358.000 abonnees heeft, vond Obama destijds hét voorbeeld van een narcistische politicus. In ons eigen land staan met name Mark Rutte en Frans Timmermans bekend als rasechte narcisten. Wel is het stickertje ‘narcist’ tegenwoordig veel te gepopulariseerd, waardoor deze te pas en te onpas bij iedereen wordt opgeplakt. Voor de duidelijkheid: iemand die ‘nee’ zegt en zijn grenzen aangeeft, of niet zo gesteld is op het gezelschap van (veel) mensen, is géén narcist.
Alle narcisten vinden zichzelf heel belangrijk en uniek
Het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM) geeft 9 basiskenmerken (waarvan iemand er minimaal 5 moet hebben om een Narcistische Persoonlijkheidsstoornis te hebben) (deels geparafraseerd):
1. Een narcist vindt zichzelf héél belangrijk, in tal van opzichten (bijvoorbeeld politiek, maatschappelijk of spiritueel) superieur en boven ‘de rest’ staan, en verwacht dat iedereen dat erkent. (Mensen die dat niet erkennen worden gewantrouwd, afgeserveerd of verketterd);
2. Een narcist heeft grootse fantasieën (grootheidswaanzin) over het ‘recht’ op succes, erkenning, macht, genialiteit, schoonheid, rijkdom, liefde, etc..;
3. Een narcist gelooft dat hij of zij bijzonder uniek is en alleen kan worden begrepen door andere bijzondere mensen, en/of dat mensen enkel ‘waardig’ zijn als die hem of haar erkennen als zijnde uniek;
4. Een narcist heeft een excessieve behoefte aan bewondering (in religieus opzicht ‘aanbidding’ en soms zelfs ‘verafgoding’);
5. Een narcist heeft het gevoel bijzondere rechten te hebben en heeft onredelijke verwachtingen op een speciale voorkeursbehandeling, of dat anderen automatisch voldoen aan zijn of haar verwachtingen (/ eisen. Indien de ander hierin tekort schiet, wacht deze persoon onmiddellijk de afwijzing, verachting en/of woede van de narcist);
6. Een narcist exploiteert anderen, maakt misbruik van anderen om zijn of haar eigen doelen te verwezenlijken. (Dit wordt ook wel ‘supply’ genoemd. Zodra iemand de narcist niet langer ‘dient’, dus van ‘supply’ (voorraad, bewondering, aandacht, etc.) voorziet, wordt deze persoon achteloos aan de kant gezet.)
7. Een narcist heeft gebrek aan (echte) empathie (kan het alleen faken) en is niet bereid de gevoelens en behoeften van anderen te erkennen of zich ermee te identificeren (= er rekening mee te houden).
8. Een narcist is vaak afgunstig op anderen (jaloers op iemands prestaties, huis, auto, bankrekening, partner, uiterlijk, etc…) en gelooft dat anderen jaloers zijn op hem of haar (wat niet zelden als prettig wordt ervaren indien de jaloerse persoon in de ogen van de narcist weinig heeft gepresteerd);
9. Een narcist toont zich arrogant of hooghartig in houding of gedrag (= gaat er automatisch vanuit dat de eigen mening, visie, beleving van wát dan ook de enige juiste is, en biedt geen enkele ruimte voor die van de ander).
Slachtofferschap, geen zelfreflectie, schuld ligt altijd bij ander
De laatste 10 jaar is er in de psychiatrie veel meer aandacht voor narcisme gekomen, en is er onderscheid gemaakt tussen verschillende ’types’ narcisten (openlijk of verborgen, grandioos of kwetsbaar, of een tussenvorm hiervan). Zo stelt een (deels) verborgen, kwetsbare narcist zich graag als slachtoffer op, en wordt het eigen lijden altijd veel zwaarder als dat van anderen gevonden (ook hierdoor wordt de aandacht vooral op zichzelf gevestigd, en daar gaat het om). Veelal wordt de zwakheid en/of het lijden van anderen gebagatelliseerd of zelfs veracht.
Narcisten staan graag in het middelpunt van de aandacht, zijn bijna zonder uitzondering extravert en charismatisch, en kennen (vrijwel) geen zelfreflectie. Fouten worden weggeredeneerd of aan anderen toegeschreven (externalisering). Aangezien de narcist in eigen ogen superieur is, moet het altijd aan de ander liggen. Verantwoordelijkheid voor het eigen gedrag wordt dan ook zelden of nooit genomen, maar aan andermans gedrag en reacties toegeschreven.
De meest onbetrouwbare mensen die er rondlopen
Het manipulatieve brein van narcisten moet beslist niet onderschat worden, waarschuwt Vaknin. Narcisten veinzen naar iemand te luisteren en om iemand te geven, maar willen in dit leven maar één ding: macht, controle en aanzien. En ze zullen álles doen en zeggen om dit te krijgen. Hun eigen woorden en beloftes betekenen niets voor hen. Ze zijn niet van plan zich hieraan te houden. Beloften en afspraken worden gebroken wanneer het hen uitkomt, en ze vinden dat ze hier nog recht op hebben ook. Dit maakt narcisten tot de meest onbetrouwbare mensen die er rondlopen.
Narcisten zijn pathologische leugenaars die rotsvast overtuigd zijn van hun eigen gelijk en eerlijkheid. In zeker zin zijn ze ook ‘eerlijk’, namelijk eerlijk in het geloven van hun eigen leugens. Maar ze zijn zich wel degelijk regelmatig bewust van hun eigen onoprechtheid en manipulatieve gedrag, en wat voor immense schade dit bij anderen veroorzaakt (wat vervolgens echter altijd wordt gerechtvaardigd en weggeredeneerd).
Door deze moreel meedogenloze houding kunnen ze een dermate standvastige en imposante persoonlijkheid naar hun omgeving projecteren, dat velen erdoor overweldigd raken. Daarom kan werkelijk iedereen door een narcist worden misleid. De narcist kneedt de wereld om zich heen naar zijn eigen wil, en verlaagt anderen in het eigen verstoorde zelfbeeld, waardoor zijn bewonderaars afhankelijk van hem of haar worden.
Volgens Vaknin is de valse narcistische hoofdpersoonlijkheid ontstaan om een extreem kwetsbaar ego te beschermen (zie zijn recente artikel ‘De dubbele rol van het Valse Zelf van de Narcist’). Dat oorspronkelijke ego is in de kinderjaren vaak getraumatiseerd als gevolg van ernstige verwaarlozing en/of emotioneel (en soms ook fysiek / seksueel) misbruik. Dat is echter nooit een excuus voor het latere schadelijke gedrag.
Het grandioze, arrogante en sadistische Valse Zelf wint het altijd
Een narcist is psychopathologisch ongeneeslijk, maar pleegt zelden zelfmoord. In de ogen van Vaknin komt dat omdat ‘ze al lang geleden gestorven zijn. Narcisten zijn de ware zombies van de wereld’. Het ‘Ware Zelf’ van de narcist is namelijk te zwak en te kwetsbaar om het ooit van het grandioze, arrogante en sadistische ‘Valse Zelf’ te winnen. Daarom leven narcisten 99% van de tijd een fantasie-persoonlijkheid uit, zodat ze zich ver verheven boven anderen kunnen (blijven) voelen. Dat geeft hen een (vals) gevoel van onkwetsbaarheid.
Juist door hun gebrek aan echte empathie ‘hebben narcisten de griezelige bekwaamheid om anderen psychologisch te doorgronden,’ aldus Vaknin. ‘Deze gave wordt vaak misbruikt en in dienst gesteld van de controledwang en het sadisme van de narcist. De narcist gebruikt het vrijelijk om de natuurlijke defensie van zijn of haar slachtoffers te vernietigen door empathie te faken.’ Hierdoor kunnen narcisten op soms buitengewone, bijna bovennatuurlijk overkomende wijze andere mensen ‘lezen’, wat hen vaak tot uitstekende hulpverleners, therapeuten en evangelisten maakt.
‘Deze gave is gekoppeld aan de enge bekwaamheid emoties en het daarbij behorende gedrag te imiteren.’ In de loop van de tijd worden ze daar zó goed in, dat dit ‘enorm misleidend’ voor de buitenwereld is. Hierdoor zijn narcisten in staat om een zeer warme, open en zelfs gevoelige persoonlijkheid te projecteren en (vooral in het begin) anderen te overladen met aandacht en ‘liefde’. Dit wordt echter uitsluitend ge- en misbruikt om zoveel mogelijk bewondering en/of informatie of andere zaken (bijvoorbeeld geld of andere hulp) te verkrijgen.
Vaknin wijst erop dat het Ware Zelf van narcisten wel degelijk liefde van een ander wil ervaren, en zodra dit gebeurt er eindelijk iets kan ontstaan van ware zelfliefde, wat tot echte empathie kan leiden. Het veel sterkere Valse Zelf – dat het Ware Zelf verafschuwt – laat dat echter nooit lang toe, omdat het daarmee de ‘veilige’ positie van macht, controle en suprematie kan kwijtraken (al is het maar aan één iemand), en het de zorgvuldig gecreëerde fantasiewereld waarin hij of zij ‘speciaal’ is en bewondering verdient, moet loslaten. Die prijs wordt te hoog gevonden, en daarom kiest de narcist vroeg of laat altijd voor het Valse Zelf.
Hoge posities in politiek en samenleving
‘Grandioze’ narcisten schoppen het nogal eens tot hoge posities in de politiek, het bedrijfsleven, de media, de psychosociale en de religieuze / spirituele wereld. Immers, vanuit die posities krijgen ze niet alleen alle bewondering, maar kunnen ze hun ‘volgelingen’ perfect bespelen, manipuleren en controleren. Ruim 10 jaar oude onderzoeken wezen bijvoorbeeld uit dat leiders van kerken en spirituele groepen bovenmatig vaak narcisten zijn.
In de politiek is dat in minstens zo erge mate eveneens het geval. Neem nu de altijd lachende en laconieke Mark Rutte, die tijdens zijn loopbaan met de ene na de andere leugen, beleidsomkering en gebroken belofte wegkwam, maar wiens partij tóch steeds weer massa’s stemmen kreeg, en die nu zelfs de baas wordt van de Atlantische Agressie- en Oorlogs Alliantie, voorheen bekend als de NAVO.
Egocentrische, narcistische figuren zoals Obama, Trump, Timmermans en Rutte konden vooral in de Westerse wereld op de voorgrond treden en zoveel aanhangers krijgen vanwege het in de samenleving constante stimuleren en centraal stellen van het ‘eigen ik’ en het ‘eigen gevoel’, wat narcistisch gedrag stimuleert (wat echter niet hetzelfde is als een narcistische stoornis zoals hierboven omschreven). Daar waar in een gezonde samenleving iemand met teveel ‘ik’ zou worden gemeden en verafschuwt, oogst zo iemand in een zieke samenleving juist veel bewondering.
‘Narcisme op collectief niveau een nieuwe religie geworden’
Elders schrijft Vaknin dat ‘narcisme op het collectieve niveau een nieuwe religie begint te worden,’ waarbij ‘God een netwerk is, een gedistribueerde godheid… met ons allemaal als even machtige god-achtige knooppunten. Alle aanbidders zijn gelijk aan god en zijn allemaal goden: superieur, alomtegenwoordig, allesomvattend en recht hebbend op een speciale behandeling. Narcisten zijn militante en gedreven zendelingen: ze proberen iedereen om hen heen te bekeren tot bronnen van narcistische supply (bevoorrading / brandstof), tot leden in hun sekte.’
Op spiritueel niveau is dit al tientallen jaren gaande, zo constateert ook de professor. In hoeveel religies, zelfs het christendom, is het Luciferiaanse New Age concept niet doorgedrongen dat ‘wij allemaal gelijk zijn aan god en allemaal goden zijn’. (Met als gevolg dat feitelijk niemand ‘god’ is, en er een situatie ontstaat met totale morele anarchie, exact de aard van Lucifer weerspiegelend.)
Op maatschappelijk vlak zijn met name social media netwerken ‘metaforen van de Nieuwe Religie’ geworden. Door jezelf het belangrijkst te vinden heeft narcisme het leven van veel mensen ‘zin’ gegeven, met onder meer materialisme, consumentisme en sensatiezucht (grof gezegd ‘aandachts-geilheid’) als gevolg. Vaknin noemt dit zelfs ‘de Nieuwe Kerk van het Narcisme’.
Het gevreesde spook is weer terug, met fatale gevolgen
Het op massale schaal bovenmatig voorop stellen van het eigen ik en het eigenbelang door deze ‘Nieuwe Kerk’ heeft uiteindelijk het gevreesde ‘spook’ in het Westen weer volledig doen opleven, het spook van arrogante suprematiezucht, ongebreidelde machtswellust, blinde naïeve volgzaamheid (aan narcistische leiders) en aan regelrechte krankzinnigheid grenzende ‘wij zijn onaantastbaar’ oorlogsbravoure die dagelijks tot in de hoogste politieke regionen wordt gebezigd.
Dat spook, dat net als in Nazi Duitsland een soort narcistische massapsychose heeft veroorzaakt, provoceert echter wel de grootste kernmacht ter wereld tot het opnieuw moeten uitvechten van een wereldoorlog met verschrikkelijke verwoestingen en gigantische aantallen doden. Klaarblijkelijk is dat wéér ‘nodig’ om de mensheid tot bezinning te brengen (althans, het gedeelte dat het zal overleven). Het is dat die kernmacht zich tot op heden uiterst terughoudend en redelijk opstelt, anders was het al veel eerder tot een fatale escalatie gekomen.
Narcisme rechtstreeks uitvloeisel van allereerste zonde
Narcisme is in geestelijk opzicht zowel op macro (maatschappelijke) als op micro (persoonlijke) schaal een rechtstreeks uitvloeisel van de allereerste zonde: trots. Nog vóór de in Genesis beschreven ‘zondeval’ van de eerste mensen vond er in de hemelse gewesten namelijk een andere val plaats. Die val begon met het machtigste geschapen lichtwezen genaamd Lucifer, die zichzelf dermate bewonderde dat hij trots uitriep dat hij gelijk was aan God. Vervolgens slaagde hij erin die leugen op geniepige wijze door te ‘verkopen’ aan één derde van alle engelen, en daarna aan de mensen.
In spiritueel perspectief kunnen narcisten dan ook worden gezien als mensen die demonisch zijn ‘bezeten’ door dezelfde oermacht die de afscheiding van de mens van God veroorzaakte, een machtig wezen dat in de Bijbel wordt aangeduid met Lucifer en Satan. Een samenleving zoals de onze, waarin narcistisch gedrag wordt gestimuleerd en narcisten ruim baan krijgen en worden vereerd, kan daarom op gelijke wijze ‘demonisch bezeten’ en zelfs ‘satanisch’ worden genoemd.
‘En zij bekeerden zich niet van hun zonden’
Het wordt bijna eentonig, maar ook deze ontwikkeling is lang geleden in de Bijbel voorzegd: ‘Onthoud dat de laatste tijd van de wereld een moeilijke tijd zal zijn. Want de mensen zullen alleen maar aan zichzelf denken. Ze zullen hebzuchtig, trots en overmoedig zijn… Ze zullen ondankbaar en slecht zijn en nergens respect voor hebben. Ze zullen liefdeloos en trouweloos zijn, leugens over andere mensen rondvertellen, geen zelfbeheersing hebben, wreed zijn… verraderlijk, roekeloos en trots, meer houdend van plezier dan van God. Ze doen wel alsof ze heel godsdienstig zijn, maar ze geloven niet werkelijk in God. Blijf vér bij dat soort mensen vandaan.’ (2 Tim.3:1-5).
Zodra deze duisternis van het ‘eigen ik dat (als) God denkt te zijn’ het laatst overgebleven licht verstikt, volgt (ook historisch) altijd en overal dood en verderf, bloedvergieten en vernietiging. Zo kan het dat met name de Westerse volken met open ogen en zelfs het nodige enthousiasme achter hun leiders de Derde Wereldoorlog tegemoet rennen, en mensen die pleiten voor dialoog en vrede worden veracht, verketterd en beschuldigd van heulen met de vijand.
Misschien dat reusachtige paddenstoelwolken aan de horizon straks hun verblinde ogen eindelijk doen openen, maar ik waag het inmiddels te betwijfelen. Immers, ‘en zij bekeerden zich niet van hun zonden’ (Opb. 9:20-21, 16:9+11), waar de allereerste zonde, trots, en daarmee narcisme, de wortel van is. En sommige zaken moeten met wortel en tak worden uitgeroeid voordat het ooit beter kan worden.
Xander